Stigestrands-Maria

Vi reiste til Stigestrand og gjekk inn i huset som vi så ofte har sett når vi har køyrt forbi på andre sida av elva. Vi har lurt på kven som budde der og korleis dei hadde det.

Vi var og såg Maria huset på Stigestrand. På vegen bort datt ein av oss i gjørma. Det var ein gjørmete traktorveg. Vi har alltid lurt på kva som er der inne og hatt lyst og gå inn dit. Vi kunne ikkje gå inn alle på ein gong so vi måtte gå tre ungar og ein vaksen om gongen fordi det var så råte. Det var to etasjar, mykje rot over alt og vart veldig trangt. Vi fant ei gammal rusten saks, ei medisinflaske, gamle aviser og klede.

cof
Huset til Maria

Maria budde på den ein sida av elva og måtte ta ein pram om ho skulle over til den andre sida. Det var veldig sjelden at ho rodde over på den andre sida av elva (til Foss).

Ho hadde mange dyr og var veldig glad i dei. Kvardagen var vanskelig sidan ho hadde ein fot som var lenger enn den andre. Då var det vanskelig og gå. Når ho skulle gå plassar med lass på vogna til hesten, gjekk hesten først, so kom ho etter, for ho klarte ikkje å gå like fort som den. Ho hadde nok alltid mykje å gjere på med tanke på at det skulle slåast og hesjast slik at dyra kunne ha vinterfôr. Det låg hesjestaurar i kjellaren og me fann ein stuttorv som var slipt så mykje at den nesten ikkje var meir att av.

Maria hadde gikt. Så for å klare å ta seg av dyra i fjøsen om morgonen måtte ho stå opp på natta for å fyre i ovnen og lage seg varme omslag som ho la på der ho verkte. Slik klarte ho å komme seg opp om morgonen og ta fjøs-stellet kvar dag.

rhdr
Ovnen dei lagde mat på?

Maria budde saman med faren sin i mange år, kanskje så lenge som tjue år. Han var svaksynt eller nesten blind. Så ho måtte nok ta seg mykje av han og. Dei heldt seg oppdaterte på det som skjedde ute i den store verda ved å lese aviser (faren abonnerte på Dagen) og høyre på radio. Då me var der fann vi mange gamle aviser mellom anna ei utgave av Aftenposten sitt A-magasinet.

Stigestrands-Maria var religiøs. Fordi gjekk ho nesten alltid kledd i svarte klede. Då ho var yngre gjekk ho frå Stigestranda og opp på bedehuset på Lavikdalen til bedehusforening og sosiale treff der.

Til slutt vart garden kjøpt opp av ein som budde på Nygård. Maria flytta på gamleheim i Høyanger (truleg Lavik). Der hjelpte ho dei som var for gamle, eller av andre grunnar ikkje klarte å skrive så godt, med å skrive brev.

 

Kjelde: Sogeskrift frå Hyllestad 2002. Stigestrands-Maria – ein spesiell livslagnad av Kjell Systad, med nokre tilleggsopplysningar frå Hilmar Nygaard

Skrive av Hedda Sophie Lavik Wilson, Kamilla Nydal Espeland, Aslak Holen Dale og Kristian Landro Hjelle

 

 

 

Historisk o-løp i Hyllestad

Denne dagen i oktober hadde vi eit o-løp rundt om i Hyllestad. Det handla om historia til Hyllestad for 50-100 år sidan. 

Dei vaksne delte oss inn i lag, so fekk vi eit kart og eit papir med spørsmål på. Det var sju postar som var plassert  utover Hyllestad sentrum. På kvar post var det spørsmål og blider som var i frå gamle dagar. Vi svarte på spørsmåla ved å skrive ned svara på arket vi fekk. Etter at alle kom tilbake i frå o-løpet gjekk vi ein tur med Martha, Kristian og Franziska. Martha er fødd og oppvaksen her i Hyllestad sentrum. Martha fortalde om korleis det såg ut på Hyllestad i gamle dagar. I Svartedalen står gamleskulen som Martha gjekk på.

cof
Her er gamleskulen som Martha gjekk på i barndommen.

Vi fekk gå inn å sjå korleis det var der. Pultane var ganske tøffe og praktiske. Det var ei skuff der det var plass til bøker, og ei der det var plass til blekk. I gamle dagar hadde dei ikkje kulepennar, so dei hadde ein slags blyant med ein metallspiss som du dypper ned i blekket. Martha fortalde om læraren som underviste dei. Ho sa at han var ganske snill, men han kunne vere litt streng. Då Martha gjekk på skulen, gjekk dei berre annankvar dag. Vi fekk også lov til å gå opp på loftet av det gamle skulebygget.

cof
Dette er Dana og Gabriel som sit på ved pultane som vart brukt på gamleskulen.

Der var det ikkje so mykje å sjå, men Martha fortalde at dei aldri fekk lov å gå opp der. Då vi var ferdige med den posten gjekk vi litt lengre ned i Svartedalen. Der var det eit bilde av gamle Hyllestad. Det var mange forskjellige ting i eit hus. Til dømes var det butikk nede i først etasje i eit hus, medan folk budde i andre etasje i same huset. I det huset som Martha budde i var det Lensmannskontor og arrest. Neste post var nede ved den gamle dampskipskaia. Der var det eit bilete av korleis det såg ut der før.

oznor
Her er eit bilete av dampskipskaia på Hyllestad.

Dampskipet frakta dyr, fisk og varer til Bergen, men det hadde mange stopp før det. Martha synest det var veldig kjekt når dampskipet kom, fordi då var det mange folk der. Ho likte ikkje måten dei fekk sauene opp i båten på. Dei pleidde å legge dei i ein stor seglduk og so heisa dei sauene opp i båten. Neste post var borte ved kyrkja, der var det eit bilde av nokon som gjekk oppe på Lifjellet. Dei som var på Lifjellet hadde på seg finkle. Det var fordi at i gamle dagar var det sjeldent at dei kunne ta bilete, so dei tok med seg fin-kle og tok dei på seg på toppen. Då vi var ferdig for vi heim.

cof
Her er eit bilde av alle elevane som står i lag med Martha.

Skrive av Sigve Dale, Eirik Dale Salbu og Dana Mirzai

Ein ny 7. klasse begir seg på tidsreise i Kvernsteinsparken

Etter haustferiane starta ein ny 7. klasse i Kvernsteinsparken. Saman med kontaktlæraren sin, Kristian Landro Hjelle, reisar elevane kvar måndag 1000 år tilbake i tid og lever livet som trælar på vikinggarden Myklebust. Å vere nederst på rangstigen i eit samfunn er hardt, men alt håp er ikkje ute: Flittige trælar kan tene seg opp og kanskje til og med bli satt fri ein gong! Følg med på kva elevane opplev på sine tidsreiser!

Bronsesmed Ørjan Engedal

Måndag, 18. mars var vi på besøk hos Ørjan Engedal, som er arkeolog og bronsesmed. Han er ein av dei få bronsesmedane i Noreg. Han brukar jern og bronse, og smeltar det om til nye ting, blant anna duplikatar av ting frå vikingtida.

57203988_2491563067544426_7101175700299710464_n
Her viser Ørjan noko av utstyret han nyttar når han skal bronsestøype. Vi ser blant anna: Ulike typar restemetall, bivoks, harpiks, tørka hjortehud og avstøypingsformer.

Tekst og bilete: Emma Eimind- Thorsnes, Tarald Storemyr, Lance Arian Agno Cadurnigara og Synne Avedal

Der Ørjan bur, har han ein garasje som han har gjort om til ei bronsesmie. Det er meir ein hobby enn jobb, fordi han jobbar som arkeolog, og jobbar mest på kontor. Smelteomnen han har i garasjen, har han laga sjølv. Han hadde mange verktøy som vi har i smia, men og mange andre hjelpemiddel som vi ikkje hadde sett før. Ørjan hadde mange ting der som dei brukte i bronsealderen, som for eksempel bivoks, harpiks, leire og klebersteins-former.

57222717_310035736330108_6901806101558198272_n
Nærbilde av mønsteret på eit sverd som Ørjan har støypt.

Han brukte bivoksen til å lage mønsteret til produktet han skulle lage. Etterpå dekka han bivoksen med leire, og sette den i omnen. Når leira blei hard, hadde bivoksen smelta, og han kunne tømme den ut av leira, han har no ei fin form med fint mønster, av leire.

57374778_629251017523595_4461314085203476480_n
Dette er leiresand som Ørjan brukar til å ta avstøyping av mønstera, som han seinare skal støype til.
57209193_191066295109907_6922302226660589568_n
Her ser vi ei ferdig avstøyping av eit mønster Ørjan skal bruke.

Ørjan viste oss korleis han smelta bronse, og alle førebuingane ein måtte gjere før man begynte å støype. Man måtte passe på at forma sto skikkeleg, og at ingenting låg i vegen når han skulle tømme bronsa over i forma av kleberstein. Vi fekk til og med bollar av han.

56976863_314682295863026_5503051621094916096_n
Medan vi venta på at bronsen skulle smelte, slik at vi fekk sjå ei bronsestøyping, hadde Ørjan baka bollar som vi fekk kose oss med.

Han smir ikkje berre sverd og skjold, men han lagar og drakter av skinn. Han smir mange ting til museum, som vil ha nøyaktige kopiar av ting dei brukte i vikingtida. Han må vere utruleg nøyaktig, og det arbeidet som tok lengst tid, var eit sverd som han nesten brukte eit halvt år på.

56910142_323714431536357_4948850245472616448_n
Her ser vi to bronsesverd som Ørjan har laga.
57154271_2300194633579621_7451174500806164480_n
Handtak på eit sverd, der Ørjan har tvinna tynn kopartråd og sølvtråd, som han har dekorert med.
57049157_390024918505775_3930445359934865408_n
Her ser du ulike spydspissar som Ørjan har støypt og som han skal jobbe vidare med, til ferdige spyd.

Takk for at vi fekk vere på besøk i smia di, Ørjan! 🙂

Møllarkvardag

Møllarane Mailén, Linnea, Adrian og Jostein malar korn, hoggar stein og bakar bollar – mat må det bli!

51929241_1620579654754451_936506615186587648_n
Male korn på ei skubbekvern – slik det fortsatt er vanleg nokon plasser i verda!

Tekst og bilete: Adrian, Jostein, Mailén og Linnea

Mailén har hatt prosjektarbeid med å male korn med skubbekvern og dreiekvern i 10 minutt per stk. Mens ho held på med det var Adrian, Jostein og Linnea på tur med Torbjørn. Vi gjekk til eit steinbrot som vi har lov til å hogge i. Det var ikkje berre stein, men is. Vi begynnte å hogge i isen, heilt til vi mista ein del av spisshakka. Vi gjekk tilbake til Kvernsteinsparken, så var Mailén ferdig med prosjektet.

Neste gang begynte vi med å presentere det vi gjorde førre gang. Vi fant ut at vi får meir korn av dreiekverna enn skubbekverna. Etterpå lagde vi deilige bollar, med melis, og det var godt. Det tok litt for lang tid å steike bollane, for omnen var ikkje så god. Vi fekk resten av bollane neste dag, og åt dei då.

51904365_245619883044690_8862737419854675968_n
BOLLAR!

Neste gang etter der igjen skulle vi finne ut kva som var forskjellen mellom to dreiekverna. Vi var med Jegarane fordi tre av dei var vekke. Då når vi var med dei, skaut vi med pil og boge, og når dei var med oss hogga vi ein stor stein i to med hjelp av boremaskin og blekke og kile. Vi fekk den i to etter ein stund.

51790100_2110674725667986_3487733617260494848_n
Det finst ulike modellar dreiekverner.
51348099_287570751935157_5619999994267303936_n
Vi klarte å splitte ein stein med blekke og kile!

 

PÅ TUR I SKOR

Vi var på tur til Skor i kvernhusa, der vi fekk vite mykje om vasskverna av Sigmund Holten. Vi fekk sjå mykje og lære mykje om det, vi fekk ei avis av Sigmund der det var bilde av kvernhusa i Skor.

Kvernfossen Skor
Ved fossen i Skor står det 5 kvernhus og ei sag. Foto: Geoatlas

Det var litt lite vatn på kverna so den gjekk ikkje rundt. Vi fekk ikkje kverna korn denna gangen. Vi såg og på ei vasssag, men den fungerer ikkje lengre.

Sigmund fortalte om at i 2. verdskrig var han og faren hans nede med vasskvernene, for å kverne korn slik at dei fekk mat – til tross for at dette var forbode av tyskarane! Vasskvernene blir ikkje so mykje brukt til å kverne korn lenger, men det kjem folk og turistar dit for å sjå på dei.

Tusen takk til Sigmund og Jørunn for ei flott omvising!

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Dette er ein kvernkall, den er ein av dei viktigaste delane for den skal fange vatn og bruke da til at kverna går rundt. Foto: Håkon Haukøy
Vasssaga Skor
Den gamle vasssaga på Skor. Foto: Geoatlas

 

Jegarlivet

51649283_1178271505670120_1792490577917378560_n.jpg
Samle kvae for å lage lim til pilen.

No er det ei stund sida vi begynte som jegar. Det har vert veldig gøy. No skal vi fortelje litt om kva vi har lært til no, og kva vi har gjort.

Tekst og bilete: Patrycja, Vilde, Jarle og Henrik

Første gangen lærte vi å tenne bål med flint og stål, det var utfordrande men etter nokre gangar har vi alle fått teken på korleis vi tenner bål på den måten. For å få fyr må du slå med stålet på flinten når du får gnistar har du teknikken, du treng ein kjukesopp som har vert i lut og hamra flat etterpå. Gnisten skal treffe soppen og du ser at det begynne å ryke av den. Så tar vi soppen ned i eit bål og bles på den til det tar fyr.

jarle, patrycja og per christian lagar bål
Med glørne frå eldstålet tenn vi på kjuken (ein sopptype som veks ut frå tre) og trespon. Viss vi er heldige blir det bål!

Vi har og lært å skyte pil og boge. Første gangen var vi ikkje så flinke på det men etter øving har vi alle oppnådd å treffe blinken og dyra mange gongar. Og vi held på med å lage ei pil av hassel tre. Grunnen til at vi brukar hassel og ikkje eit anna tre er fordi hassel er meir bøyeleg og derfor enklare å forme den rett. Vi har vert ute og «henta» kvae som vi smeltar og silar til det blir ein slags mørk klissete «røre». Det brukar vi som lim på pila.

Vi har henta kjukesopp ute på ei død bjørk. Den skar vi ned av treet , og delte den opp. Etter det la vi det i lut. Du må ha kol ifrå bål og ta det oppi vatten og la det stå i ein dag. Etter det sil du det sånn at du ikkje får klumpar i det. Så tar du kjukesoppen oppi og lar det stå par dagar, og så tar du ut soppen og hamrar den flat og la det bli tørt.

Å leve som ein smed

52005993_307960503410984_5013947604489207808_n

No har vi vore i smia tre gongar. Der har vi lært og prøvd mange nye ting, som for eksempel å lage krokar og eldraker, nokon har til og med laga armband. Vi lærer mykje og har det veldig kjekt. Vår læremester er Kjetil Torvund.

Tekst og bilete: Emma Eimind-Thorsnes, Synne Avedal, Tarald Storemyr og Lance Arian Agno Cadurnigara

Å passe på som ein smed
Når vi smir er det viktig å vere roleg og forsiktig. Det er veldig varmt, og jernet kan smelte og ta fyr. Då ser det ut som stjerneskot kjem få jernet, det har skjedd med ein av oss. Ein elev la jernet for lenge i elden, og fordi eleven ikkje følgde med, delte seg i to. Ho måtte begynne heilt på nytt.

51775634_246490759586739_3427410019904126976_n51692439_542217232931958_4410792891706769408_n51928033_1936739969769072_6619415545194217472_n

50962093_235342140680975_4183777816841551872_n

Ulike typar kol

Når vi smir, brukar vi vanlegvis tre ulike typar kol. Dei er steinkol, trekol og koks. Steinkol gir mest varme, men tar mest karbon ut av jernet. Trekol gir minst varme, men tar minst karbon frå jernet. Koks ligg midt i mellom steinkol og trekol når det gjeld karbonet og varmen.  Karbon gjer jernet hardare, jo meir karbon i jernet, jo hardare er jernet.

Teikningar av smia

52319821_2266573506999619_1706556408402542592_n

52679697_388054885086730_7737288239764996096_n.jpg

52123700_575685989561507_4045246515747225600_n

skuleprosjektet-aafjordstein2
I smia er det mange verkty og mykje utstyr.