Bronsesmed Ørjan Engedal

Måndag, 18. mars var vi på besøk hos Ørjan Engedal, som er arkeolog og bronsesmed. Han er ein av dei få bronsesmedane i Noreg. Han brukar jern og bronse, og smeltar det om til nye ting, blant anna duplikatar av ting frå vikingtida.

57203988_2491563067544426_7101175700299710464_n
Her viser Ørjan noko av utstyret han nyttar når han skal bronsestøype. Vi ser blant anna: Ulike typar restemetall, bivoks, harpiks, tørka hjortehud og avstøypingsformer.

Tekst og bilete: Emma Eimind- Thorsnes, Tarald Storemyr, Lance Arian Agno Cadurnigara og Synne Avedal

Der Ørjan bur, har han ein garasje som han har gjort om til ei bronsesmie. Det er meir ein hobby enn jobb, fordi han jobbar som arkeolog, og jobbar mest på kontor. Smelteomnen han har i garasjen, har han laga sjølv. Han hadde mange verktøy som vi har i smia, men og mange andre hjelpemiddel som vi ikkje hadde sett før. Ørjan hadde mange ting der som dei brukte i bronsealderen, som for eksempel bivoks, harpiks, leire og klebersteins-former.

57222717_310035736330108_6901806101558198272_n
Nærbilde av mønsteret på eit sverd som Ørjan har støypt.

Han brukte bivoksen til å lage mønsteret til produktet han skulle lage. Etterpå dekka han bivoksen med leire, og sette den i omnen. Når leira blei hard, hadde bivoksen smelta, og han kunne tømme den ut av leira, han har no ei fin form med fint mønster, av leire.

57374778_629251017523595_4461314085203476480_n
Dette er leiresand som Ørjan brukar til å ta avstøyping av mønstera, som han seinare skal støype til.
57209193_191066295109907_6922302226660589568_n
Her ser vi ei ferdig avstøyping av eit mønster Ørjan skal bruke.

Ørjan viste oss korleis han smelta bronse, og alle førebuingane ein måtte gjere før man begynte å støype. Man måtte passe på at forma sto skikkeleg, og at ingenting låg i vegen når han skulle tømme bronsa over i forma av kleberstein. Vi fekk til og med bollar av han.

56976863_314682295863026_5503051621094916096_n
Medan vi venta på at bronsen skulle smelte, slik at vi fekk sjå ei bronsestøyping, hadde Ørjan baka bollar som vi fekk kose oss med.

Han smir ikkje berre sverd og skjold, men han lagar og drakter av skinn. Han smir mange ting til museum, som vil ha nøyaktige kopiar av ting dei brukte i vikingtida. Han må vere utruleg nøyaktig, og det arbeidet som tok lengst tid, var eit sverd som han nesten brukte eit halvt år på.

56910142_323714431536357_4948850245472616448_n
Her ser vi to bronsesverd som Ørjan har laga.
57154271_2300194633579621_7451174500806164480_n
Handtak på eit sverd, der Ørjan har tvinna tynn kopartråd og sølvtråd, som han har dekorert med.
57049157_390024918505775_3930445359934865408_n
Her ser du ulike spydspissar som Ørjan har støypt og som han skal jobbe vidare med, til ferdige spyd.

Takk for at vi fekk vere på besøk i smia di, Ørjan! 🙂

Reklamer

Møllarkvardag

Møllarane Mailén, Linnea, Adrian og Jostein malar korn, hoggar stein og bakar bollar – mat må det bli!

51929241_1620579654754451_936506615186587648_n
Male korn på ei skubbekvern – slik det fortsatt er vanleg nokon plasser i verda!

Tekst og bilete: Adrian, Jostein, Mailén og Linnea

Mailén har hatt prosjektarbeid med å male korn med skubbekvern og dreiekvern i 10 minutt per stk. Mens ho held på med det var Adrian, Jostein og Linnea på tur med Torbjørn. Vi gjekk til eit steinbrot som vi har lov til å hogge i. Det var ikkje berre stein, men is. Vi begynnte å hogge i isen, heilt til vi mista ein del av spisshakka. Vi gjekk tilbake til Kvernsteinsparken, så var Mailén ferdig med prosjektet.

Neste gang begynte vi med å presentere det vi gjorde førre gang. Vi fant ut at vi får meir korn av dreiekverna enn skubbekverna. Etterpå lagde vi deilige bollar, med melis, og det var godt. Det tok litt for lang tid å steike bollane, for omnen var ikkje så god. Vi fekk resten av bollane neste dag, og åt dei då.

51904365_245619883044690_8862737419854675968_n
BOLLAR!

Neste gang etter der igjen skulle vi finne ut kva som var forskjellen mellom to dreiekverna. Vi var med Jegarane fordi tre av dei var vekke. Då når vi var med dei, skaut vi med pil og boge, og når dei var med oss hogga vi ein stor stein i to med hjelp av boremaskin og blekke og kile. Vi fekk den i to etter ein stund.

51790100_2110674725667986_3487733617260494848_n
Det finst ulike modellar dreiekverner.
51348099_287570751935157_5619999994267303936_n
Vi klarte å splitte ein stein med blekke og kile!

 

PÅ TUR I SKOR

Vi var på tur til Skor i kvernhusa, der vi fekk vite mykje om vasskverna av Sigmund Holten. Vi fekk sjå mykje og lære mykje om det, vi fekk ei avis av Sigmund der det var bilde av kvernhusa i Skor.

Kvernfossen Skor
Ved fossen i Skor står det 5 kvernhus og ei sag. Foto: Geoatlas

Det var litt lite vatn på kverna so den gjekk ikkje rundt. Vi fekk ikkje kverna korn denna gangen. Vi såg og på ei vasssag, men den fungerer ikkje lengre.

Sigmund fortalte om at i 2. verdskrig var han og faren hans nede med vasskvernene, for å kverne korn slik at dei fekk mat – til tross for at dette var forbode av tyskarane! Vasskvernene blir ikkje so mykje brukt til å kverne korn lenger, men det kjem folk og turistar dit for å sjå på dei.

Tusen takk til Sigmund og Jørunn for ei flott omvising!

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA
Dette er ein kvernkall, den er ein av dei viktigaste delane for den skal fange vatn og bruke da til at kverna går rundt. Foto: Håkon Haukøy
Vasssaga Skor
Den gamle vasssaga på Skor. Foto: Geoatlas

 

Jegarlivet

51649283_1178271505670120_1792490577917378560_n.jpg
Samle kvae for å lage lim til pilen.

No er det ei stund sida vi begynte som jegar. Det har vert veldig gøy. No skal vi fortelje litt om kva vi har lært til no, og kva vi har gjort.

Tekst og bilete: Patrycja, Vilde, Jarle og Henrik

Første gangen lærte vi å tenne bål med flint og stål, det var utfordrande men etter nokre gangar har vi alle fått teken på korleis vi tenner bål på den måten. For å få fyr må du slå med stålet på flinten når du får gnistar har du teknikken, du treng ein kjukesopp som har vert i lut og hamra flat etterpå. Gnisten skal treffe soppen og du ser at det begynne å ryke av den. Så tar vi soppen ned i eit bål og bles på den til det tar fyr.

jarle, patrycja og per christian lagar bål
Med glørne frå eldstålet tenn vi på kjuken (ein sopptype som veks ut frå tre) og trespon. Viss vi er heldige blir det bål!

Vi har og lært å skyte pil og boge. Første gangen var vi ikkje så flinke på det men etter øving har vi alle oppnådd å treffe blinken og dyra mange gongar. Og vi held på med å lage ei pil av hassel tre. Grunnen til at vi brukar hassel og ikkje eit anna tre er fordi hassel er meir bøyeleg og derfor enklare å forme den rett. Vi har vert ute og «henta» kvae som vi smeltar og silar til det blir ein slags mørk klissete «røre». Det brukar vi som lim på pila.

Vi har henta kjukesopp ute på ei død bjørk. Den skar vi ned av treet , og delte den opp. Etter det la vi det i lut. Du må ha kol ifrå bål og ta det oppi vatten og la det stå i ein dag. Etter det sil du det sånn at du ikkje får klumpar i det. Så tar du kjukesoppen oppi og lar det stå par dagar, og så tar du ut soppen og hamrar den flat og la det bli tørt.

Å leve som ein smed

52005993_307960503410984_5013947604489207808_n

No har vi vore i smia tre gongar. Der har vi lært og prøvd mange nye ting, som for eksempel å lage krokar og eldraker, nokon har til og med laga armband. Vi lærer mykje og har det veldig kjekt. Vår læremester er Kjetil Torvund.

Tekst og bilete: Emma Eimind-Thorsnes, Synne Avedal, Tarald Storemyr og Lance Arian Agno Cadurnigara

Å passe på som ein smed
Når vi smir er det viktig å vere roleg og forsiktig. Det er veldig varmt, og jernet kan smelte og ta fyr. Då ser det ut som stjerneskot kjem få jernet, det har skjedd med ein av oss. Ein elev la jernet for lenge i elden, og fordi eleven ikkje følgde med, delte seg i to. Ho måtte begynne heilt på nytt.

51775634_246490759586739_3427410019904126976_n51692439_542217232931958_4410792891706769408_n51928033_1936739969769072_6619415545194217472_n

50962093_235342140680975_4183777816841551872_n

Ulike typar kol

Når vi smir, brukar vi vanlegvis tre ulike typar kol. Dei er steinkol, trekol og koks. Steinkol gir mest varme, men tar mest karbon ut av jernet. Trekol gir minst varme, men tar minst karbon frå jernet. Koks ligg midt i mellom steinkol og trekol når det gjeld karbonet og varmen.  Karbon gjer jernet hardare, jo meir karbon i jernet, jo hardare er jernet.

Teikningar av smia

52319821_2266573506999619_1706556408402542592_n

52679697_388054885086730_7737288239764996096_n.jpg

52123700_575685989561507_4045246515747225600_n

skuleprosjektet-aafjordstein2
I smia er det mange verkty og mykje utstyr.

 

Møllarar, smedar og jegarar

Frå 2019 av skal vi jobbe i faste grupper: Adrian, Jostein, Linnea og Maylèn blir utdanna til «møllarar» og skal jobbe med å male korn, hogge stein og bake brød. Smedane er Synne, Emma, Lance og Tarald: Dei får opplæring av Kjetil Torvund, ein ekte smed. Og jegarane er Henrik, Patrycja, Vilde og Jarle som lærar steinalderteknikker: lage bål utan fyrstikke, lage lim av kvae, lage pil og sjølvsagt lærar dei å bli proffe i å skyte pil og boge!

møllarane
Møllarane lærar å hogge stein. Dette blir ei skubbekvern.
lage bål
Korleis kan vi få eld utan fyrstikke? Her ser vi eit eldstål i høgre handa og eit stykke kvasst flint i venstre handa. Eldstålet må du slå mot flinten og då kan det gnistre…
jarle, patrycja og per christian lagar bål
Med glørne frå eldstålet tenn vi på kjuken (ein sopptype som veks ut frå tre) og trespon. Viss vi er heldige blir det bål!
bogeskyting
Pil og boge var eit viktig jaktreiskap allereie i steinalderen. Her øver vi oss i riktig teknikk.
lance, synne og emma
Lance, Synne og Emma i smia.
tarald og kjetil torvund
Kjetil ser på korleis Tarald jobbar med det glødande jarnet.
snøballkrig
Snøballkrig!
emma bøyer jern
Emma bøyer jarn i smia.
adrian høgg stein
Vi er i Torbjørns verkstad og hogger til ei skubbekvern. Dette er den eldste kverntypen som finst.

Flatbrødbaking

Tekst: Jarle Tonning Hatløy, Henrik Halnes Nødset og Linnea Avedal Hovland, 7. klasse

I dag var vi i Kvernsteinsparken og baka flatbrød med Solfrid Birkeland frå Åfjorddalens bygdekvinnelag. Vi hadde fleire stasjonar: på den andre stasjonen hogga vi ut steinar til ei skubbekvern, på den tredje forma vi kleberstein til kass figur vi ville, og på den fjerde hadde vi ein quiz.

flatbrod1
Ingrediensane til flatbrød.
flatbrod2
Flatbrødet vart steikt på ei takke.

Quizen handla om kva vi hadde lært i løpet av tida vi har vore i kvernsteinsparken, og laget som vant, var Linnea, Adrian, Vilde og Lance.

Hos Solfrid måtte vi måle opp 150 gram med kveite (grov og sammalt), og ein desiliter vatn og så blanda vi det. Etter det kjevla vi deigen ut slik at han vart veldig tynn og so stekte vi brødet på ei steiketakke.

På den andre gruppa hogga vi ut steinane til skubbekverna.

På stasjon tre jobba vi med kleberstein. Det er ein steintype som er veldig lett å forme. Vi fekk lage våre eigne figurar, akkurat den vi ville ha. Vi fekk mykje utstyr og filer som vi brukte.

flatbrod3
Kjøtet steikast på ein kleberstein i bålet.

Til slutt stekte Per svinekjøt og oksekjøt, og so hadde vi det på flatbrøda ilag med tyttebærsylte og rømme.

Teater!

Tekst: Maylen Hatlem og Tarald Storemyr, 7. klasse Hyllestad

Vi møtte førskulebarna i Storehuset i Kvernsteinsparken. Dei viste oss eit teater som heitte «Steinsuppa». Så lagde dei steinsuppe til oss, som dei faktisk hadde putta ein stein oppi! Til dessert fekk vi riskrem med sirup. Vi har dessverre ikkje lov å vise bilete av førskuleungane, derfor er det ingen bilete av dei med.

20181210_123920
Heile klassen var med på teateret.

Etterpå framførte vi eit skodespel som heitte «Kvernsteins-Knut blir kidnappa». Det var ein gut som heitte Knut som blei kidnappa. Men så klarte han å rømme i eit skip med kvernsteinar, der det var ein olm mann, som sa at han kunne bli med så lenge han jobba. Etterpå kom han trygt heim igjen. Så lekte vi trolltikken med førskulebarna. Der måtte man dra kvarandre i halen for å komme fri.

20181210_142049.jpg
Det er ikkje ofte at ein løyser ein kvernstein!

Etterpå gjorde vi eit eksperiment med dreiekverner der vi ville sjå kor mange omdreiingar vi klarte med ein kvernstein på eitt minutt, mens to andre gutar frå klassen, jobba med å få laus ein kvernstein. Og det klarte dei!